در تفسیر رهبر انقلاب از تاریخ اندیشهی شیعه، نام شیخ مفید جایگاهی بیبدیل دارد؛ نه صرفاً بهعنوان فقیهی برجسته، بلکه بهمثابه معمارِ دورهای از عقلانیت دینی که بر پایه استدلال، مناظره و دفاع عقلانی از مبانی مکتب اهلبیت(ع) استوار است. معظمله در ارزیابی از چهرههای اثرگذار قرون نخستین، همواره بر این نکته تأکید داشتهاند که پیشرفت معرفت شیعی در گرو تلازم میان فقه، کلام و اخلاق است؛ و شیخ مفید نمونهی تامّ این همنشینی سهگانه است. از منظر رهبری، بزرگان تاریخ تشیّع زمانی در تداوم هویت دینی نقشآفریناند که بتوانند اقتضائات زمان خویش را بشناسند و با اتکا بر عقل و اجتهاد، زبان روزگار را در خدمت حقایق وحی قرار دهند. شیخ مفید در پرتو همین بینش، حلقهی اتصال میان سنت اصیل حدیثی و بنیانهای عقلانی است که بعدها در آثار شاگردانی چون سیدمرتضی و شیخ طوسی به کمال رسید. تحلیل رهبر انقلاب از این دوره، بر این محور استوار است که اگر چهرههایی نظیر شیخ مفید نبودند، راهبرد عقلانی تشیّع در برابر جریانهایی چون اهل حدیث یا مکاتب کلامی رقیب، انسجام و قوت نمییافت. به بیان معظمله، شخصیتهایی از این دست در تاریخ معاصر نیز الگوی عملی برای حوزههای علمیهاند؛ زیرا نشان میدهند که تمحض در عبادت یا فرو رفتن در مباحث صرفاً ذهنی کافی نیست، بلکه روحانیت باید در میدان اندیشهی زمانه حضور مؤثر داشته باشد. این نکته در تحلیل رهبری از رسالت علمی نخبگان دینی نقشی بنیادین دارد: او همواره تصریح کرده است که عالمان گذشته تنها به سبب دانششان بزرگ نشدند، بلکه به دلیل جرئت حضور در عرصههای فکریِ پرچالش، جایگاه مرجعیت علمی یافتند. در منظومه فکری ایشان، شیخ مفید مصداق عالمی است که هم «فقه» را نظاممند ساخت، هم «کلام» را از جدلهای بیثمر رهانید و در خدمت استدلال و دفاع عقلانی از اصول دین قرار داد. معظمله بارها بر ارزش این نوع عقلانیت دینی تأکید کرده و آن را برای دوره کنونی نیز ضروری دانستهاند؛ زیرا معتقدند که بدون قدرت اقناع عقلی، هیچ تمدن دینی نمیتواند در برابر تهاجم معرفتی دوران جدید پایدار بماند. همچنین، رهبر انقلاب زندگی شیخ مفید را الگویی از پیوند میان تهذیب و اندیشه میدانند. در نگاه ایشان، آنچه به آثار مفید وزن و تأثیر افزون میبخشد، نه فقط انسجام منطقی آنها، بلکه روح معنویت و تقوایی است که در پسِ هر سطر نهفته است. معظمله در تحلیل شخصیتهای علمی برجسته، همواره هشدار دادهاند که علم بدون معنویت، به درختی بیریشه میماند؛ و از این روست که اصرار دارند بزرگان حوزههای علمیه امروز نیز باید همان ترکیب نورانی «دانش و تقوا» را حفظ کنند. از سوی دیگر، رهبر انقلاب جایگاه مفید را در مهندسی نهادی حوزههای علمیه برجسته میدانند. بهرغم آنکه تشکیلات آموزشی آن روزگار محدود بود، اما مفید با روش تدریس، سبک نقد، و تربیت شاگردانی اثرگذار، الگویی سرمشق برای نهاد علمی شیعه پدید آورد. از تحلیل ایشان چنین برمیآید که تداوم حیات حوزهها مرهون آن است که سنت «استاد–شاگردی عمیق»، که در مکتب مفید متجلی بود، پاسداری شود؛ سنتی که تربیت علمی را با تربیت روحی پیوند میزند. در جمعبندی، مطابق قرائت رهبر انقلاب، شیخ مفید تنها نامی در تاریخ نیست؛ بلکه گرهگاه یک تحول معرفتی است. او نماد عالِمی است که در روزگار تشویش فکری، با عقلانیتِ ریشهدار و استدلالی استوار، از حقیقت دفاع کرد و مسیر فقه و کلام شیعه را تا امروز روشن ساخت. از این منظر، توجه به میراث او نه یک مطالبهی تاریخی، بلکه ضرورتی برای آیندهی حوزه و هویت فکری جامعهی اسلامی است.
