آیتالله شهید دکتر محمد مفتح از برجستهترین شاگردان امام خمینی و از چهرههای کمنظیر نهضت اسلامی است که نقش او در تربیت نیروی انسانی انقلاب، سازماندهی مبارزات مردمی و بنیانگذاری وحدت حوزه و دانشگاه، جایگاهی ممتاز در تاریخ معاصر ایران دارد.
وی با نگاهی جامع به دین و جامعه، اسلام را نه صرفاً در عرصه فردی، بلکه بهعنوان یک مکتب اجتماعی، سیاسی و تمدنساز میفهمید و برای تحقق آن به میدان عمل آمد.شهید مفتح در تربیت طلاب و دانشجویان، رویکردی همهجانبه داشت. او آموزش علمی را از تهذیب نفس، خودسازی اخلاقی و شناخت جامعه جدا نمیدانست و معتقد بود مبارزه با «شیطان درون» مقدمهای ضروری برای مقابله با استبداد بیرونی است.
در مواجهه با عموم مردم نیز، با رأفت و رحمت اسلامی و در عین پایبندی به حدود شرعی، برای ارتقای معنوی جامعه و پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و اجتماعی آنان تلاش میکرد. همین پیوند عمیق میان اخلاق، آگاهی و کنش اجتماعی، شخصیت او را به الگویی الهامبخش برای نسل جوان بدل ساخت.در عرصه مبارزات سیاسی، شهید مفتح با مدیریتی هوشمندانه و نقشی فعال در سازماندهی نیروهای مذهبی، در کنار شخصیتهایی چون شهید مطهری و شهید بهشتی، از هدایتکنندگان اصلی مبارزات اسلامی به شمار میرفت.
او با الهام از فرامین امام خمینی، بر مسئولیت خطیر روحانیت در هدایت امت تأکید داشت و میگفت: «ما در هر لباس و موقعیتی که باشیم، به حکم مسلمانی وظیفه داریم در راه حفظ اسلام بکوشیم؛ بهویژه روحانیت امروز مسئولیتی سنگین در قبال جامعه دارد.»
از نگاه شهید مفتح، آگاهیبخشی شرط نخست پیروزی نهضت اسلامی بود. به همین دلیل، فعالیتهای فرهنگی و تشکیلاتی او جایگاهی محوری در مبارزه داشت. تأسیس «کانون اسلامی دانشآموزان قم» با همکاری شهید بهشتی، یکی از نمونههای موفق این رویکرد بود؛ مرکزی که طلاب، دانشجویان، معلمان و دانشآموزان را حول مبانی اسلام ناب محمدی گرد هم آورد و به بستری برای شکلگیری جریانهای فکری و مبارزاتی علیه رژیم پهلوی تبدیل شد.
در دهه ۱۳۴۰، شهید مفتح با راهاندازی «جلسات علمی اسلامشناسی»، تلاش گستردهای برای معرفی چهره اصیل اسلام در برابر قرائتهای تحریفشده و اندیشههای التقاطی آغاز کرد. این جلسات، که به تألیف و ترجمه آثار مهم اسلامی در حوزههای اعتقادی، اجتماعی و سیاسی انجامید، خلأ فکری نسل جوان را تا حد زیادی جبران کرد و نویسندگان و متفکرانی را پرورش داد که بعدها در جریان انقلاب نقشآفرین شدند.
تعطیلی این مرکز توسط ساواک، خود گواهی بر اثرگذاری عمیق آن بود.فعالیتهای انقلابی شهید مفتح در خوزستان، بهویژه در شهرهایی چون آبادان، اهواز و خرمشهر، با استقبال گسترده مردم روبهرو شد و آنچنان تأثیرگذار بود که ساواک، او را ممنوعالورود به استان اعلام کرد. پس از تبعید و محرومیتهای پیاپی، اقامت اجباری او در تهران به فرصتی تازه برای گسترش فعالیتها بدل شد. حضور همزمان او در دانشگاه تهران و مساجد، پیوندی عمیق میان روحانیت و دانشجویان ایجاد کرد؛ پیوندی که یکی از سرمایههای راهبردی انقلاب اسلامی شد.
مساجد الجواد، جاوید و بهویژه مسجد قبا، پایگاههای اصلی فعالیتهای علمی، فرهنگی و مبارزاتی شهید مفتح بودند. در این مراکز، کلاسهای تفسیر قرآن، اسلامشناسی، فلسفه، تاریخ ادیان و مباحث اجتماعی برگزار میشد و هزاران جوان تشنه حقیقت را جذب میکرد.
مسجد قبا در سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ به یکی از بزرگترین کانونهای انقلاب در تهران تبدیل شد؛ جایی که سخنرانیها، افشاگریها، انتشار پیامهای امام خمینی و سازماندهی حرکتهای مردمی از آنجا هدایت میشد.نقش شهید مفتح در برگزاری نماز باشکوه عید فطر سال ۱۳۵۷، نقطه عطفی در تاریخ انقلاب اسلامی است. این نماز، با حضور دهها هزار نفر، نهتنها جلوهای از انسجام مردمی بود، بلکه به نخستین راهپیمایی گسترده تهران انجامید و قدرت اجتماعی نهضت را بهروشنی آشکار ساخت. او همواره بر ضرورت رهبری آگاه و الهی تأکید داشت و میگفت: «برای انقلاب، پیش از هر چیز، رهبری بیدار و زمینه اجتماعی لازم است.»
شهید مفتح نگاهی فراتر از مرزهای ایران داشت و مسائل جهان اسلام، بهویژه فلسطین و لبنان، برای او اهمیت ویژهای داشت. تلاشهای فرهنگی و حمایتی او برای شیعیان لبنان و نقشآفرینیاش در نخستین راهپیمایی روز قدس، نشاندهنده درک عمیق او از پیوند سرنوشت امت اسلامی بود.شهادت آیتالله دکتر محمد مفتح، پایان یک راه نبود؛ بلکه آغاز ماندگاری اندیشهای شد که اسلام را در متن جامعه، دانشگاه، مسجد و سیاست جاری میخواست. وحدت حوزه و دانشگاه، آگاهی دینی نسل جوان و پیوند ایمان و عمل اجتماعی، میراثی است که نام او را برای همیشه در تاریخ انقلاب اسلامی زنده نگاه داشته است.
